|
PONTUS MESELESİ |
Arş. Gör. Salim GÖKÇEN Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri
İnkılap Tarihi Enstitüsü |
|
|
"Pont",
"Pontus" veya "Pont Euxin", eski Yunanlılar'ın
Karadeniz'e verdikleri bir isimdir ve genellikle bu terim Doğu Karadeniz
sahilleri için kullanılmaktadır . İstanbul'da yayınlanan Patris Rum
Gazetesi'nin 17 Ocak 1919'daki bir yazısına göre, hayali Pontus Devleti'nin
sınırları, Paris'te bastırılan haritada şu Türk bölgelerini sınırları içine
almaktadır: Trabzon, Giresun, Ordu, Samsun, Sinop, Gümüşhane, Şarki
Karahisar, Tokat, Amasya, Çorum, Yozgat sancaklarının tamamı, Erzurum
vilâyetinin İspir ve Bayburt kazaları, Erzincan Sancağının Refahiye ve
Kuruçay kazalarının tamamı, Sivas vilâyeti ile Koçgiri, Hafik, Yenihan
kazaları kısmen, Kastamonu vilâyetinin Tosya, Taşköprü kazalarının tamamı,
kısmen İnebolu kazası. Bu hayali ülkenin başkenti olarak da Samsun
gösterilmekte ve yüzölçümü 70.000 km2 olarak kabul edilmektedir . Tarihi
Pontus Krallığı, M.Ö. 301'de Pers Satrapı'nın oğlu I. Mithridates tarafından
kurulmuş ve M.Ö. 64 veya 63'te yıkılmıştır . Daha sonra Doğu Karadeniz
Bölgesi'nde, Doğu Roma'nın zayıflaması ile Trabzon Devleti (1207-1461)
kurulmuştur. Doğu Roma Prensi Alexy Komnen tarafından kurulan bu devlet ile
önceki Pontus Krallığı arasında herhangi bir ilişki mevcut değildir . Mahmut
Goloğlu Fransız kaynaklarına dayanarak, daha Pontus Krallığı'nın kurulduğu
dönemde bölgede oturmakta olan halkın üç bölüm olduğunu, bunların; İranlılar,
kıyı şehirlerinde Rumlar ve bölgenin asıl yerli halkı olan Turanlılar
olduğunu ileri sürmektedir . Diğer taraftan bölgede Hıristiyanlığın
yayılmasından önce Grekler'in ve Fenikeliler'in kıyı şehirlerinde koloniler
kurdukları bilinmektedir. Bölge halkı, Roma hakimiyetine girmesine paralel
olarak Hıristiyanlaşmaya başlamış, Trabzon Devleti döneminde buraya bir kısım
Doğu Roma soyundan gelen aileler de yerleştirilmiştir . Bölgenin bu karışık
sosyal yapısından dolayı Hıristiyanlığı kabul eden Ortodoksların tamamının
Grek asıllı olduklarını söylemek mümkün değildir.
Doğu
Karadeniz Bölgesi'nin gerek siyasi tarih, gerekse sosyal yapı açısından
Rumlarla ciddi anlamda bir ilişkisi bulunmamaktadır. Bölgede kurulan ilk
Pontus Krallığı ile 1207'de kurulan Trabzon Devleti'ni birbirine karıştıran
Rumlar, ortaya bir Rum-Pontus Devleti çıkarmışlar ve buna dayanarak 20.
yüzyılda bu devleti canlandırma iddiası ile Karadeniz kıyılarında bir
Rum-Pontus Devleti kurma hayaline kapılmışlardır. Doğu
Karadeniz kıyılarında bir Pontus-Rum Devleti'nin kurulması fikri,
Yunanistan'ın bağımsızlığını kazandığı yıllara dayanmaktadır. Bölgede bir
Pontus Devleti'nin kurulması Megali İdea'nın hedeflerinden biri olmuştur .
Nitekim bağımsız Yunanistan'ın kurulduğu 1830'lu yıllardan sonra Doğu
Karadeniz bölgesine karşı ilgi artmıştır. 1870'ten sonra da özellikle
Yunanistan'dan gelen Rumlar'ın sayıları artmış, Atina'da yerleşmiş siyasi
kişiler, Samsun'u merkez yaparak çalışmaya başlamışlardır . Pontusçuluk
konusunda siyasi bir hareketin mümkün olabileceği fikri de 1908 yılında II.
Meşrutiyet'in ilânından sonra açıkça ortaya atılmaya başlamıştır. Bölgede ilk
silahlı çeteyi de Amasya Metropolidi Germanos 1908 yılında Samsun'da
kurmuştur . Trabzon'daki Yunanistan Konsolosluğu da 18 Ekim 1912'de Trabzon
Metropolidine bir tezkere yazarak, Yunanistan Kralı I. Yorgi'nin isim günü
olan 23 Nisan'da Aya Gregorios Kilisesi'nde tören yapılmasını istemiş ve
böylece konu tamamen bir Yunanlılık konusu haline gelmeye başlamıştır. Bununla
birlikte, Yunanistan'ın Megali İdea'yı gerçekleştirmek üzere, Etnik-i
Eterya'dan Mavri Mira'ya kadar kurdurduğu bir çok cemiyete paralel olarak
Türkiye'de Pontus Cemiyetleri de kurulmaya başlanmıştır. Bu Pontus
cemiyetlerinin temeli 1904 yılında Merzifon Amerikan Koleji'nde atılmıştır. Birinci
Dünya Savaşı sırasında Ruslar'ın Trabzon'u işgal etmeleri ve Rumlar'ı
silahlandırmalarıyla Pontusçuluk faaliyetleri çetecilik yapmak suretiyle ivme
kazanmıştır . Bu faaliyetlerin gerçekleştirilmesinde dini kuruluş ve din
adamlarının rolü en başta gelmektedir. İstanbul'daki Fener Rum Patrikhanesi
de, Pontus Devleti kurma teşebbüsünde, öncü rol oynayan kuruluşlardan
birisidir.1904 yılında İnebolu'da Manastır denilen tepede ilk Pontus
teşkilâtını kuran da Rahip Clemeatios'tur . Yüksek dereceli Ortodoks
papazları, bilhassa Amasya Metropolidi Germanos ve Trabzon Metropolidi
Chrysanthos, çetelere cesaret vermiş ve davalarını uluslararası mercîler
önünde savunmuşlardır. Ruslar'ın
Karadeniz'den çekilmesiyle birlikte Osmanlı Devleti, bölgede hakimiyeti
yeniden sağladı. Ancak, bu dönemde Pontusçuluk faaliyetleri de uluslararası
bir boyut kazanmıştır. Nitekim 5 Mayıs 1917'de Tiflis'te "Yunanistan
Kafkaslar Kongresi" yapılmış, 1917 Ekim ayı ortalarında Atina'da,
Karadeniz kıyı şehirlerinde yaşayan Pontuslular'ın temsilcilerinin katıldığı,
bölgedeki Rumlar'ı bağımsız bir devletin çatısı altında toplamayı amaçlayan
önemli bir kongre yapılmıştır. Ekim 1917'de Paris'te "Pontus Milli
Merkezi" kurulmuş, ayrıca ABD'de de aynı amaçla özel bir komite meydana
getirilmiştir . Temmuz 1918'de Pontus'un bağımsızlığının ve I. Dünya
Savaşı'nda Kafkaslar'a giden Rumlar'ın tekrar eski vatanlarına dönme
arzularının dile getirildiği bir başka Pontus Kongresi de Bakû'de
toplanmıştır ve nihayet 1918 Ekiminde Batum'da Pontus Milli Merkezi
kurulmuştur. Mondros
Mütarekesi ile birlikte Rumlar, bölgedeki faaliyetlerini daha da artırmışlardır.
Yunanistan ve İtilâf Devletleri'nin kışkırtmaları ve yardımları ile
faaliyetlerini hızlandıran Rumlar, bir yandan diplomatik girişimlerde
bulunurlarken diğer yandan da bölgede nüfus üstünlüğü kurmak amacıyla
dışardan göçmen getirmeye çalışmışlar ve çetecilik faaliyetlerine
yönelmişlerdir. Eleutherios
Venizelos'un telkinleriyle, Trabzon Metropolidi Chrysanthos, Ermenilerle bir
"konfederasyon" oluşturma çabası içine girmiş , bu amaçla 14 Kasım
1919'da Batum'a gitmiştir . Batum'dan Tiflis ve Erivan'a geçen Chrysanthos
burada, Ermenilerle federasyon görüşmelerine katılmıştır. Yapılan görüşmeler
sonunda, Ocak 1920'de, Rum-Ermeni Antlaşması imzalanmıştır. Yunanistan subayı
ve Pontus davasının ileri gelenlerinden Kathenitios ile Ermenistan temsilcisi
General Terminassian arasında imzalanan bu anlaşma ile Müttefiklerin veya
Yunanistan'ın bölgeye askeri yardım göndermesi kararlaştırılmıştır.
|
|
|
|
