|
DOĞU KARADENİZ'DE AZERİ TÜRKÇESİ VE GÜNEŞ DUASI GELENEĞİ Gani Gönüllü |
3-5 Mayıs 2001
tarihleri arasında düzenlenen "Trabzon ve Çevresi Uluslararası
Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu"na sunulan Tebliğ metnidir. |
|
|
C- YAPI BENZERLİKLERİ Azeri
Türkçesi'nin bazı yapı özellikleri, Doğu Karadeniz ağzı ile benzerlik
göstermektedir. En önemli benzerlikleri şöyle sıralayabiliriz. Ünlü türemesi Rusça
® Urusça Rum ® Urum Rus
® Urus Başta
ünlü türemesi görülen bu yapı, hem Azerbaycan halk dilinde,83 hem de Doğu
Karadeniz'de mevcuttur.84 Doğu Karadeniz'de ünsüzler önünde ünlü türemesi
sadece "l,r" ünsüzleri önünde sözkonusudur.85 I.
Dünya Savaşı yıllarında söylenen bir Rize türküsünde şöyle denilmekteydi: Urus'un gemileri Siyah
bayrak açayi Midilli'yi
görünce Bulutalti
kaçayi"86 Ünsüz düşmesi Ünsüz
düşmesi özellikle de "Y" ünsüzünün düşmesi, Azeri Türkçesi87 ile
Doğu Karadeniz şivesini88 birleştiren bir başka özelliktir. Yılan
® İlan Yıldırım ® Ildırım Yüzdürmek
® uzdurmek Yıl
® İl Yüz ® Üz Yılancık
® İlancık Yılaşırı ® İlaşırı Yıpran
® İpran Yiğit ® İğit Yıka
® İka Şimdi ® İndi Rize-Çayeli'nde
"yüzdürmek" fiilinin baştaki ünsüzü düşmüş halde kullanımına örnek
olarak şu atma türkü örneği zikredilebilir: Meminun
Dursun: Sen beni bilu misun Babam Memi'dur Memi Tapucu
Süleyman: İyi bilurum seni Baban uzdurur gemi. 89 Azerbaycan
Türkçesi Sözlüğümüzde aynı kullanımı görmekteyiz: Üzdürmek: Yüzmesine sebep olmak veya vasıta olmak, yüzmeye mecbur
etmek. 90 Eski Türkçe'deki " k " önsesinin korunması Azeri
Türkçesi'nde daha geniş kullanımı olmakla beraber,91 Doğu Karadeniz'de de
örnekleri vardır. 92 Göç
® Köç Gömlek ® Köynak Geçmiş
® Keçmiş Geçenlerde ® Keçenlerde Geçit
® Keçid Gölge ® Kölga Göçebe
® Köçäri Azeri
Türkçesi'ndeki "köçäri" kelimesine benzeyen "koçari"
kelimesinin Rize'de yiğit, kahraman anlamına geldiğini de ifade edelim. " D " sesinin yerine eski Türkçe'deki " t "
sesinin korunması Eski
Türkçe'nin İstanbul Türkçesi'nde "d" ye dönüşen "t" sesi,
Azerbaycan ve Doğu Karadeniz'de eski Türkçe'deki gibi "t" olarak
muhafaza edilir. 93 dökmek
® tökmek dokunmak ®
tohunmag diken
® tikan dikiş ® tikiş dokumak
® tohumag döküntü ® töhüntü " ı " nın " i " ye dönüşmesi Doğu
Karadeniz'de kelimenin başında (ı) kullanılmadığı gibi, kelimenin içinde de
kullanılmaz. Karadeniz şivesinde (ı) yoktur ve hepsi (i) ye dönüşür. Azeri
Türkçesi'nde ise genelde kelime başındaki (ı) ünlüsü (i) ye dönüşür. 94 Ilık
® ilıg ışık ® işıg Irak
® irag ırk ® irg Irz
® irz Belirsiz geçmiş zamanın şekli Doğu
Karadeniz'de belirsiz geçmiş zamanda "mış", "muş" ve
"müş" kullanılmaz, sadece "miş" kullanılır. 95 almıştı
® almişdi olmuş ® olmiş düşmüş
® düşmiş dönmüş ® dönmiş yutmuş
® yutmiş ® udmiş Azeri
Türkçesi'nde bu kural Doğu Karadeniz'deki kadar kesin değildir. Ancak vardır
ve Şehriyar'ın şiirinde de gözlenmektedir. Bu
mektebte şe'rin şehdin dadmışan, Ahundun
ağzından gapıp udmişam, Gâhdan
da bir ahundi alladmışam, Başım ağrır deyip geçip getmişem, Bahçalarda gedip gözden itmişem. Şiirde
geçen şe'r; aslan, şehd; bal, ahund; hoca, udmişam; yutmuşam, gahdan;
bazen, alladma; aldatma anlamına gelmektedir. Ses uyumu bozuklukları Çok
heceli kelimelerin sonlarındaki; -ı, -u, -ü ünlülerinin -i'ye dönüşmesi
Azerbaycan ve Doğu Karadeniz ağızlarının ortak özelliğidir. Azeri
Türkçesi'nde o/ö ünlüleri eklerde kullanılmaz. 96 sütü
® süti sürü ® süri altı
® alti yukarı ® yukari
® yuhari köprü
® körpi sevgiliydi®
sövgüliydi 6-8
Kasım 1998 tarihli Trabzon Tarihi Sempozyumu'na sunduğu bildiride Doç. Metin
Karaörs, "Kuzeydoğu Anadolu ağızlarında çok heceli kelimelerin sonundaki
-ı, -u, -ü ünlülerinin -i ünlüsü ile karşılanması ve aynı özelliğin Batı
Rumeli ve Azerbaycan Türk ağızlarında bulunması bu yöreler halkının aynı
kökenden geldiğini belirtmektedir"97 demektedir. Burada ifade etmeye
çalıştığımız tespitlerle bu yargı sanırız çok daha güçlenmiştir. -------------------------- 83 Altaylı 84 Günay s.74 85 Karahan s.98 86 Karpuz,s.13 87 Altaylı 88 Günay s.92 89 Kazmaz, s.69 90 Altaylı 91 Bozkuş, s.396 ve Altaylı 92 Arıcı 93 Bozkuş, s.396 94 Altaylı 95 Karaörs, agm, s.91 96 Bozkuş, s.394 97 Karaörs, agm. ss.90-91. ------------------- Doğu
Karadeniz'de Azeri Türkçesi-Ana Sayfasına Git
-------------- |
