Osmanlı'nın Mavi Berelileri

YEMEN İLLERİNDE MAPAVRİ (ÇAYELİ) TABURU(*)

Muhammet Safi

Başbakanlık Osmanlı Arşivi Uzmanı

 

Murat Cebecioğlu

Başbakanlık Osmanlı Arşivi Uzmanı

----------------------------------------------------------------------------------------------

 

 

Hani Türkülerimize de konu olmuştur ya;

Bura Yemendir

Yolu çemendir

Giden gelmiyor

Acep nedendir

diye. Bir zamanlar Osmanlı İmparatorluğunun gözbebeği olan Yemen'de dillere destan savaşlar olmuştur. Osmanlı coğrafyasının dört bir yanından toplanan askerler, buralarda yıllar süren savaşlarda şehit düşmüşlerdir. Çayeli'nden de asker gider Yemen'e: Mapavri Taburu. Bu taburun, 1900'lu yılların başlarında yeni belediye teşkilatına kavuşan ilçemizde hemen oluşturulduğunu biliyoruz. İlk öncelikli hedefi olarak yörenin asayişini sağlamakta görevi. Bu taze kurulan taburu Yemen'de de görüyoruz. Çetin geçen çarpışmalarda üstün başarılarını tarih yazıyor.

Alıntı yaptığımız hatırat; Kimya Yüksek Mühendisi emekli Binbaşı Şevki Çanga'nın babası olan Hicâz, Yemen, Süleymâniye, Musul, Kerkük, Basra, Müntefik, Gilan, Mitroviçe ve Selanik gibi şimdi sınırlarımız dışında kalan o zamanki Osmanlı Devleti'nin muhtelif şehir ve kasabalarında bulunan askeri birliklerde görev yapmış Mîrlivâ Hasan Muhyiddîn Paşa'ya aittir. Olayları gün gün verdiği için biz de dokunmadan aynen aktarmaya çalıştık. Uzun izahatlar olduğu için bazı detayları almadık.

Her ne kadar Muhyiddîn Paşa bu eserinden "Defter-i Mahsus" diye bahsetmiş ise de, eserin tamamı incelendiğinde, Muhyiddîn Paşa'nın görev aldığı Yemen, Süleymâniye, Musul, Kerkük, Müntefik, Gilan ve Mitroviçe bölgelerinde gelişen olayları hem hâtırâ hem de resmî yazışmaları ihtivâ eden bir eser olduğunu gördük. O bakımdan biz bu esere, "Mîrlivâ Hasan Muhyiddîn Paşa'nın Özel Defteri (Yemen, Irak ve Gilan Olayları 1905-1912) adını vermeyi uygun gördük.

Burada, Mapavri Taburu'nun Osmanlı İmparatorluğu'nun son anlarında Yemen, Irak ve Gilan bölgelerinde almış olduğu aktif rolünü, Muhyiddin Paşa'nın eserinden yer yer alıntı yaparak vermeye çalışacağız. Bir zamanlar dedelerimiz Yemen illerinde Mapavri taburu adı altında çarpışmışlardı. Ruhları şâd olsun.

 

ŞEHARE ASKERİ HAREKÂTI

Amrân, Rîde Hamır, Akîra, Hicrulgurâb ve Cebel Abrak'ın Elegeçirilmesi

17 Ekim: Amrân'dan Mîrlivâ Sa'îd Paşa kumandasıyla Rize, Mapavri taburları:

Havân       : 1

Mantel : 1

Cebel        : 3

Rîde'ye hareket edilmişdir.

12 Kasım: Hicrulgurâb'dan Ethem Bey kumandasıyla Mapavri Taburu ve havân topu hareket edip Hartum hızasına ulaştığında tedârik olunan 98 mekkârîye birâz da 5 çuval erz, 10 kıyye şeker, 3 sandık mum, 2 [teneke] gaz, Sûkusselâs'e sevkolunmuş ve muahharan Miralay Rıza Bey de Hicrulgurâb'daki karakolları çekerek Zile Taburu'yla Hartam'da bize katılmıştır.

6 Aralık: Medâbir'de eşkıyâ harb edilirken alınan emir mûcibince kuvvetin yarısı ileriye sevk ve yolun sağ ve sol tarafları işgal olunmuştu. (......) Burada eşkıyâ ile epeyce uğraşılarak beklenilmiş ise de avcı efrâdı da terk-i mevki' etmeğe başladığından yukarıya doğru ric'ate devâm olunmuşdur. İki taburun geriye çevrilmesi içün Erkân-ı Harb Kolağası Vehîb Bey gönderilmiş; ondan da bir haber zuhûr etmeyince müştereken Müşîr Paşa hazretlerine bilgi verilmiştir. Daha sonra dağa çıkılıp Mapavri Taburu kumandasıyla sevkolunan bir kısım asker dümdâr vazîfesini îfâ edip hasta ve yaralıları kısmen toplayabilmişdir. Her ne hâl ise harekete devâm ve Sûde'ye muvâsalat olunmuşdur. Binbaşı kumandasında evvelce Tercan Taburu Karakolu bulunduğu noktada kalmışdır.(Unutulmuşdur.)

9 Aralık: Ferîk Yusuf Paşa; Trabzon, Mapavri, Rize taburlarıyla el-Gâran'a doğru hareket etmişdir. Sûde'nin Şehâre tarafına doğru hareket edildiği vakit sağ taraf hizâsındaki yüksek köye eşkıyâ geldiği istihbâr kılınmakla o cihetde bulunan mekkârîler ve asker diğer tarafa alınmış ve eşkıyâ da bunu ric'at sanarak şiddetli ta'arruza başlamışsa da âteş ile edilen mukâbele-i şedîde üzerine ric'at etmişdir.

Beytülhârisî'deki Kuvvet

28 Aralık: Yine bu taburlar ve toplarla sabâh sâ'at birde hareket, gündüz sâ'at dokuzda San'â'ya muvâsalat olunmuşdur.

Genel Kuvvetler

1-[Yemen'de Bulunan Bazı Birliklerin Miktarları, Bağlı Bulundukları Ordular, Tabur Kumandanları ve Mevcutlarını gösterir listenin bir bölümü]

 

Ordusu

Alayı

Taburı

Nizâmiye veya Redîf

Mevcûd

Bulundukları Mevkiler'

Tabur kumandanları

Mülâhazât

4

53

Trabzon

Redîf

738

Katı'

Osman Efendi

Kâ'im-makâm oldu.

"

"

Polathâne

"

837

Hudeyde

Mustafa Efendi

--

"

"

Sürmene

"

750

"

Hamdi Efendi

--

"

"

Büyükli-man

"

828

Menâha

Ahmed Efendi

Kâ'im-makâm oldu. Yaralandı.

"

54

Rize

"

674

Hudeyde

İbrâhîm Efendi

--

"

"

Mapavri

"

837

"

Ali Şerîf Efendi

Kâ'im-makâm oldu.

"

"

Of

"

792

"

İrfân Efendi

Yaralandı

"

"

Atina

"

615

"

Hâfız Osman Efendi

--

 

 

 

 

6071

 

 

4. Ordu Rize Livâsı Taburları Mevcudu Yekûnu

(Not: Görüldüğü gibi Yemen'deki Mapavri taburunun mevcudu 837 kişiden ibarettir. İnşallah ilerleyen zamanlarda bizler veya bir başkaları bunların kimler olduğunu da ortaya çıkaracaktır. M. Cebecioğlu, M. Safi).)

 

Şehâre Harekâtına Dâ'ir Yazışmalar

Komutanlık Makamına

Eşkıyânın âteş etdiği tepenin sol taraf ilerisinde emirleriniz üzerine Süvârî Alayı'yla Mapavri, Tercan taburları ve cebel toplarıyla durulmuştur. İleride bulunan iki köyde kimse olmayıp hubûbât ve medfen aratdırılıyor. Şimdilik burada irâde-i müşîr-i a'zamîlerine intizâr olunmakda idüği ma'rûzdur, fermân.

Fî 3 Teşrîn-i Sânî [1]321      Muhyiddîn

 

Mîrlivâ Sa'âdetlü Muhyiddîn Paşa;'ya

Mîrlivâ Sa'îd Paşa'nın Hicru'l-gurâb'a girdiğine dâ'ir yazınızı aldım. Nişâncı Taburu kaç mekkârî ve ne getirdiğini yazmadınız, beyân buyurulması; bu hâlde bugün Hartûm'a nakletmekde olduğunuz haber alındı. Diğer yazılarla bildirildiği üzre gece malûm küçük tepe ve dağa ta'arruz olunacakdır. Ana göre top âteşi icrâsı içün yâ ovadan yâhûd Hartûm üstlerinden bir yer seçilmesi ve gereğinin yapılması ve anılan tepelerin zabtolunmasından sonra dağ toplarını ve iki taburla ve paşâla birlikde hareket olunması ve işbu yazım size ulaştığında Mîralay Edhem Bey kumandasıyla ve bir taburun cephâne ile birlikte havân topuyla hemân Sûku's-selâs'e sevki ve bir buçuk taburun Mîralay Rızâ Bey kumandasıyla Hartûm ve civârına ta'biyesi ve erzâk getirmesi içün Mapavri Taburu binbaşısı kumandasıyla ve ikişer kıyyeden bir gün hayvânlara yem verilerek iki yüz sağlam mekkârînin Sûku's-sülûs'a sevki ve keyfiyyetin inbâsı tavsiye olunur, ol bâbda.

Fî 10 Teşrîn-i Sânî sene [1]321    

Yemen Kuvâ-yı Umûmiyye

Kumandanı Müşîr

Ahmed Feyzî

Huzûr-ı Sâmîleri'ne

Hubûbât nakletmek üzre oradan sevkedilmiş olan mekkârîler geç vakit buraya gelmeleri ve buradan oraya avdetleri akşâma tesâdüf edeceği cihetle her ne kadar buradan acele etmeleri istenmiş ise de tekrâr bugün buraya gelmeleri ve buradan havân topu ve cebehânesinin ve ordunun diğer ağırlığının bugün oraya nakli ve karakolların kaldırılması gece karanlığına tasâdüf edeceğinden en ufak bir hatâya meydân vermemek üzre emirleriniz münasip ise bura ordugâhının yarın sabahleyin oraya nakli daha münâsib ise de karar sizindir. Havân topunun on beş yük cebehânesi tekrâr geldiğinden arzedilen on beş yük cebehâne içün de (         )* mekkârî oradan tertîb ve sevki esbâbının istikmâli ma'rûzdur, ol bâbda.

Fî 11 Teşrîn-i Sânî sene [1]321     Mapavri Binbaşısı Ali Şerîf

 

... Daha evvelce de arzolunduğu üzere Rızâ Bey kumandasıyla Nişâncı Taburu Mîralay Edhem Bey hemân Hicru'l-gurâb'a hareket etdirildi. Geceden Edhem Bey havân topuyla Mapavri Taburu'nu alarak ol tarafa hareket ve Rızâ Bey de karakolları çekerekden Hartûm'a iltihâk edecekdir. İcâbı gereği kendilerine talîmât verilmişdir. Dağa ta'arruz olunduğu esnâda yarın sabâh buradan da top âteşine iştirâk olunacak ve Allah'ın yardımıyma anılan tepeler ele geçirildikten sonra Mîralay Rıza Bey'i bir buçuk taburla Hartûm'a terk ve ta'biye ederek iki tabur ve üç dağ topunu yanına alarak Sa'îd Paşa ile birlikde size katılmak üzere Hartûm'dan hareket olunacağı ve sağlık ve başarı dualarıyla konunun arzına cür'et eylerim, ol bâbda.

Fî 11 Teşrîn-i Sânî sene [1]321

 

Ellinci Alay'ın Üçüncü Taburu'na melfûf pusulada muharrer top, piyâde ve maksim cebehânesi teslîmen hareket etdirilmiş ve gece hareketin de devâmı tenbîh edilmişdir. Şükrü Bey yarın Hicru'l-gurâb'dan ale's-sabâh gelecek olan havân topu ve Mîralay Edhem Bey ile perâkende ol tarafa hareket edecekdir. Hicru'l-gurâb'daki hubûbât gönderilen ilk kâfile ile hubûbât celbolunup kâfilenin dokuzda avdeti ve havân topu ve Mapavri Taburu'nun hareketi emirleri alınmasından mütebâkî hubûbât mecbûren terkolunacakdır. Top cebehânesi de bu mekkârîlerden ba'zılarıyla gönderilmişdir. Seyyid Abdülkâdir'in âdemi şimdi geldiği ve lehü'l-hamd bir vukû'ât olmadığını arzeylerim.

Fî [11] Teşrîn-i Sânî sene [1]321

 

Hicru'l-gurâb'da Mapavri Taburu'yla Zile'nin iki bölüğü terkolunarak Hartûm'un da işgâli diğer yazımda açıklandığından memleketde su olmayıp biraz uzak bulunmasından subaşına ve ilerisine karakol kurulmuşsa da sâ'at yarımda eşkıyâ subaşında bulunan efrâd ve mekkârîye bir ta'arruz göstermiş ise de ve epeyce telâş vermişse de çok şükür nüfûz-ı devletleri sâyesinde ber-taraf olunmuşdur. Emr ü irâde-i veliyyü'n-ni'amîleri vechile Hicru'l-gurâb'da birşey bırakılmayıp yarın kâmilen Hartûm'a alınacakdır. Bunun içün Sa'îd Paşa ile bi'l-müzâkere yarın iki yüz mekkârî tertîb olunarak efrâdın yağmurluklarına dura doldurularak mevcûd dura mesâfenin yakın olmasından iki def'a bu vechile celbolunacak ve kâfilenin ikinci seferinde Mîralay Rızâ Bey kumandasıyla Trabzon Taburu sevkolunarak havân topu ve karagol mahalleri tahliye olunarak kuvvet kâmilen Hartûm'a celbolunmasına son derece gayret olunacakdır.

Fî 13 Teşrîn-i Sânî sene [1]321    

Yemen Kuvâ-yı Umûmiyye

         Kumandanı Müşîr

Ayâzire'den        Feyzî

 

Sa'îd Paşa'nın Cerâf'dan getirdiği mantel ve cebel cebehânesi otuz altı mekkârîye tahmîlen dün gece sâ'at dokuzda Ellinci Alay'ın Üçüncü Taburu'yla yola çıkarıldığı gibi havân topu ma'a cebehâne Mapavri Taburu'yla birlikde dün sâ'at üçde Hicru'l-gurâb'dan Hartûm hizâsına gelerek Mîralay Şükrü ve Edhem beylerle ma'an hareket etdirildiği ve bâlâda arzolunan mekkârîden ma'adâ tadârik olunabilen doksan sekiz boş mekkârîler de bunlarla berâber gelen erzâkın nısfı tahmîlen Sûku's-sülûs'a sevkolunduğu ve keyfiyyet Seyyid Abdülkâdir'in âdemleriyle şeref-vârid olan emir-nâmeye cevâben ve başkaca Ellinci Alay'ın kolağası ve Mîralay Edhem Bey'in yedine teslîmen arz u takdîm kılınan arîzalarda arzolunmuşdu.(....)

 

Muhyiddîn Paşa; Hazretlerine

Karakolların ilerisindeki Hurâbe tepeden bir sâ'atden beri yeşil tarlaya doğru çok miktarda Arab inmekdedir. Bunlar gerçi gece oralarda barınamazlarsa da bu gece ordumuzu ric'at edecek zannıyla takarrüb etmekde oldukları bilgilerinize arzolunur, ol bâbda.

Fî 11 Kânûn-ı Evvel sene [1]321  

Mapavri Taburu Kumandanı

Kâ'im-makâm Ali Şerîf

 

Amrân'da Tabur Mevcûdunun Bir Günlük İstihkâkı

Dura veyâ dakîk veyâ peksimed

 

Şa'îr

Alay, Tabur

Neferen

Hınta

Sandık

Cerîb

Kıyye

50. Alay 3. Tabur

293

520

187

90

93

Zile Redîf Taburu

630

200

403

890

89

Mapavri Taburu

440

600

281

200

64

Rize Taburu

432

480

276

930

105

Trabzon Taburu

575

-

363

90

93

Uluborlu Taburu

600

-

384

180

163

40. Hamîdiye Süvârî Alayı

121

440

77

990

631

Topcu Nakliyye

259

760

166

800

577

 

3.350

-

2.045

160

1.813

 

Amrân'da Taburların Verdiği Amele Kuvvetleri Jurnalleri

Alay, Tabur

Asker Adedi

Subay

Mavzer

Ellerindeki
Sandık Cebehâne

İhtiyât
Sandık

50. Alay 3. Tabur

293

14

241

80

8

Zile Redîf Taburu

633

11

633

100

8

Mapavri Taburu

440

-

440

100

8

Rize Taburu

450

10

450

100

8

Trabzon Taburu

575

10

575

100

8

Uluborlu Taburu

609

11

690

100

8

40. Hamîdiye Süvârî Alayı

121

9

121

70

4

Topcu ma'a Nakliyye

240

-

240

-

-

Binbaşı Süleymân

 

26 Teşrîn-i Evvel [1321/1905] "Salı", Hamır Mevcûdu

Alay, Tabur

Subay

Asker

Hayvan

Mekkâri

Çadır

Kazma

Kürek

Balta

50. Alay 3. Tabur

14

242

-

29

25

4

4

4

Trabzon Redîf Taburu

10

517

-

30

27

10

10

-

Tercan Taburu

9

319

-

8

8

9

7

- (*)

Mapavri Taburu

6

434

-

27

15

-

-

-

40. Hamîdiye Süvârî Alayı

9

137

130

19

15

-

-

-

Topcu Taburu

7

113

51

-

-

-

-

-

Nakliyye Taburu

4

55

-

65

12

-

-

-

 

58

1.967

181

229

 

 

 

 

Redîf Zile, iki bölük

5

292

-

9

11

20

20

-

Ma'ıyyet-i Uluborlu Bölüğü

2

130

-

13

10

-

-

-

 

65

2.389

 

 

 

 

 

 

(*)Bu taburda 17 merkep var.

Habûr'daki Görev Düzeni

a-[Birliklerin Bulundukları Yerler]

49. Alay, 1. T[abur], karagollara.

52. Alay, 2. T[abur], (iki bölük) kıt'a-i muntazıra olarak top başında.

Mapavri Taburu, kıt'a-i muntazıra olarak köyün şarkındaki câmi'in yanında toplanmış.

Refâhiye Taburu, Habûr'un şimâl cebhesiyle Hurâbe'de ve şimdi bulunduğu karagollarda.

Hozat Taburu, şimdi bulunduğu karagollarla karyenin tahâret ve nezâfetiyle devriye kolları.

 

Kuzey, Güney ve Batı Mıntıkaları

49. Alay, 1. T[abur] Binbaşısı Hâcı Ali Efendi

50. Alay, 3. T[abur] Kolağası Cemâl Efendi

52. Alay, 2. T[abur] Kolağası Cermozî(?) Efendi

56. Alay, 1. T[abur] 52. Alay 2. T[abur] Kol[ağası] Ahmed Efendi

14. Nişâncı, Binbaşı Necâti Efendi

Refâhiye, Binbaşı Necâti Efendi

Mapavri, Şerîf Efendi

Hozat, Binbaşı Bekir Sıdkı Efendi

Zile, Kolağası İsmail Efendi

Rize, vekîli Dursun Efendi

Nakliyye, Kolağası Rızâ Efendi

NakliyeMülâzım-ı Evvel

Nakliye Mülâzım-ı Sânî

 

İkinci Livâ Kumandanı

Üçüncü Alay Kumandanı

Dördüncü Alay Kumandanı

Mîrlivâ Sa'îd Paşa

Mîralay Edhem Bey

Kâ'im-makâm Şerif Bey Redîf Mapavri

__________________________________________

 (*)Bu yazı, Dr. Murat Cebecioğlu'nun, Mirliva Hasan Muhyiddin Paşa'nın Özel Defteri (Yemen, Irak ve Gilan Olayları (1905-1907) adlı doktora tezinden yararlanılarak hazırlanmıştır.