GUGUK KUŞU (ARHAVİ’DE GUGULİ)

Şinasi HATİNOĞLU (*)

---

Doğu Karadeniz Bölgesi mahalli kültür dokusu içinde baharın müjdecisi, bereketin simgesi olarak bilinen, Arhavi çevresinde yöresel tabirle “GUGULİ,” bilimsel adıyla “GUGUK” kuşu tamamiyle göçmen bir kuş türüdür.

Nisan ayında bölgemize gelmesi nedeniyle, ilginç bir tabii çevre içinde tanıdığımız Guguliyi anlatıp nesillere iz bırakmak istedim.

Guguk kuşu; kül renginde eğri gagası, uzun kanat ve kuyruğuyla hızlı uçan 30-35 cm çapında kargadan biraz küçük bir kuştur. Bölgemize mahalli ifade ile April 5’i olarak bilinen 18 Nisan’ın ardından; Guguli kuşu soğuğu ve fırtınasından sonra geldiği bilinmektedir.

İnsanlara çok yakın olması nedeniyle, onlara bir şeyler ifade eder gibi güzel sesiyle sürekli ötmesi dolayısıyla kuşların içinde en çok sevilen bir kuştur.

Guguk kuşunun iki kelimelik ötüş şekli çok anlamlı ve dokunaklıdır:

Ku Ku – Ku ku – Ku Ku

Kısa bir aralık vererek gün boyu aynı nakaratla öter durur. Üreme şeklinde göreceğimiz gibi miktar olarak tabiatta çok az sayıdadır.

Kuluçka asalağı olarak bilinen guguk kuşu, yumurtasını yabancı kuşların yuvasına bırakarak üvey ana – baba tarafından kuluçkalanır, beslenir ve çoğalır. Dişi guguk kuşunun bu şekilde üremesi için İSPİNOZ ve Cennet BÜLBÜLÜ (cennet kuşu) olarak bilinen kuşların yuvalarını gözlediği, yuva sahibinin yumurtasından birini acele yiyerek yerine kendi yumurtasını bırakır.

Guguk kuşu (Guguli) yavrusunun 12 gün sonra ve üvey kardeşlerinden önce doğduğu bilinmektedir. Bilimsel olarak yuvada izlenen tek yavrunun, gözleri kapalı olarak hızlı akrobatik hareketleriyle üvey kardeşlerini tek tek yuvadan atması ilginç bir olaydır.

Göçmen bir kuş türü olan Guguk kuşunun, tamamiyle içgüdüleriyle yaptığı bu şekil davranışlarının tesadüfi olmadığı ve neslinin devamını amaçladığı bellidir. Bu davranış, Yaratanın kuşa neslinin devamı için verdiği ilahi bir duygu ve görevdir.

Bilinen bir diğer gerçek te, Guguk kuşu yumurtasını her kuş türünün kabul etmediğidir. Yuva sahibi kuşun, bu yumurtayı kendi yumurtası olarak kabul etmesi önemli bir davranıştır. Şayet tabiat şartları veya herhangi bir nedenle yuva bozulursa, derhal yumurtasını alıp önceden tespit ettiği başka yuvaya götürüp bıraktığı da bilimsel tespitlerdendir. Yuva yapma zahmetini çekmeyen, yavru besleme, büyütme zevkinden mahrum ilginç ve değişik bir canlıdır.

Guguk kuşu sesi, saat sanayiinde önemli bir yer tutar. İlginç ve duygusal bir ses tonu olmasından ötürü duvar saatlerinde Ku Ku sesi taklit edilerek insanlara günün zaman dilimlerini bildirmesi ayrı bir güzelliktir.

Guguk kuşu, Arhavi ilçe ve köylerinde mahalli lisanda Guguli ismiyle anılır. “Li” hecesi güzellik ve sevgi ifade eder.

Sürülüp ekine hazırlanan mısır tarla toprağından çıkan böcek ve tırtılı toplayarak beslendiği için faydalı bir kuştur.

Bu nedenle genelde ekili tarla ortalarında direk, çeper ve ağaçlara konar, Ku Ku – Ku Ku sesiyle saatlerce öter.

Baharın ve bereketin simgesi olarak kabul edilen guguli, yöre halkı için sevinç ve neşe kaynağıdır. Tek başına mısır tarlasında çalışan çilekeş anaların can yoldaşı, moral arkadaşıdır Guguli... Yaşlı ve cefakar analar onunla adeta konuşur; “Allah’ın mübarek yaratığı”, “çok yaşa”, gözünü ağzını sevdiğim”, “benim gugulum” şeklinde ifadelerle bun kuşa karşı duyulan sevgi ortaya konulur.

Bu nedenlerden dolayı, Gugulinin mahalli kültürde önemi oldukça büyüktür. Baharın müjdecisi, bereketin simgesi olarak kabul edilmesi nedeniyle, yöre insanları tarafından Guguli kuşunun göçle gelmesi adeta beklenir. Guguli fırtına ve soğuğu gelip geçmeden tarla ziraatine başlanmazdı.

Bölge inanışlarına göre, sabah kahvaltı yapmadan önce kuşun sesini duyan o yıl Guguliye yenilmiş sayılırdı. Onun için artık o yıl uğursuz ve bereketsiz bir yıl olarak kabul edilirdi. Çocuklar kuşun sesini duymadan önce sabah erken uyandırılıp yedirilir ve sonra kuş sesi dinletilerek Guguliyi yenmeleri sağlanırdı. Çocuklar artık mutlu ve sevinçlidir. Guguliyi yenme sevincini arkadaşları ve büyükleri ile paylaşırlar.

Ayrıca kuşun konduğu ağacın köküne gizlice yaklaşılıp gövdeden yosun toplanır, o yıl içinde verim ve bereket simgesi olarak 3 cemrede toprağa gömülen mısır tohumuna ilave edilerek toprakla kapatılırdı. Bu uygulama da, kuşun bereket ve verime ne derece etkili olduğu inancının ifadesidir.

Guguli kuşu üvey yuvasını 20 gün sonra terk eder. Orman kenarında çalılık ve çaylıklarda yalnız olarak yaşar. Yumurtlama döneminde güzelim ötüş şekli tamamiyle değişir, tabiatın içinde kaybolur gider. Bir dahaki yılın baharına kadar beklenir.

Yazarın diğer yazıları:

Atmaca ve Atmaca Avcılığı

Arhavi'de Orci ve Orcai Köylüleri

Hatinoğlu (Hatunoğlu) Ailesinin Tarihçesi

Örnek İnsanı Anarken

O Kafa ve İhanet Haritası